palette
تحلیل‌ مورفولوژیکی و مورفودینامیکی مئاندرهای رودخانه شلمان‌رود، استان گیلان
رضا اسماعیلی, راحیل دلیری

چکیده

رودخانه‌های مئاندری دینامیک فعالی داشته و دائماً در حال تغییر و دگرگونی هستند. اما فعالیت‌های انسان تغییراتی را در این فرایندها ایجاد می­نماید. در این تحقیق روند تغییرات مورفولوژیکی رودخانه شلمان­رود (شرق گیلان) در طی یک دوره 51 ساله بین سال 1346 تا 1397 مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. برای انجام این کار از عکس‌های هوایی سال­های 1346 و 1373 و همچنین تصاویر گوگل ارث سال­های 1382 و 1397 استفاده شد. پارامترهای هندسی رودخانه (مورفومتری) شامل طول کانال، طول موج، زاویه مرکزی، دامنه موج و شعاع قوس اندازه‌گیری شدند. پارامترهای مورفودینامیک شامل مهاجرت جانبی کانال، میزان فعالیت کانال و میزان همپوشانی کانال مورد بررسی قرار گرفتند و سپس مورفولوژی کانال و مدل‌های مختلف مهاجرت کانال مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج نشان داد میانگین مقادیر پارامترهای هندسی پیچانرودها طی دوره 51 ساله تفاوت مشخصی نداشته‌اند. پارامترهای مورفودینامیک تغییرات کاهشی مشخصی را تجربه کرده‌اند. میزان مهاجرت جانبی کانال در دوره 73- 1346 بسیار زیاد بوده اما در دوره­های بعد شدیداً کاهش یافته و میزان همپوشانی کانال افزایش یافته است. مورفولوژی تغییرات مئاندر هم در دوره اول تغییرات محسوسی داشته و در دوره‌های دوم و سوم تغییرات ناچیزی داشته و الگوی کلی مهاجرت تغییر کرده است. این قسمت از رودخانه شلمان­رود در طی دوره‌های مورد بررسی از تعادل دینامیک به تعادل استاتیک تغییر یافته است.

واژگان کلیدی
شلمان‌رود، پیچان‌رود، مورفودینامیک رود، گیلان.

منابع و مآخذ مقاله

اسفندیاری، ف.، رحیمی، م. و رحیمی، م.، 1397. تحلیل میزان مهاجرت عرضی مجرای رودخانه ارس با استفاده از روش ترانسکت در طی سال‌های 2016-1987 (از سد خدا آفرین تا سد میل مغان، پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمّی، دوره 5، شماره 4، ص 41-58.

-اسماعیلی، ر.، لرستانی، ق. و بازیار، غ.، 1396. اثرات احداث سد بر ویژگی‌های پیچان‌رودی قسمت‌های میانی گرگان‌رود، پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، دوره 49، شماره 4، ص 657-666.

-اصغری سراسکانرود، ص.، 1395. بررسی پتانسیل تغییرات مورفولوژیک رودخانه شهرچای ارومیه، نشریه جغرافیا و برنامه‌ریزی، دوره 20، شماره 57، ص 49-62.

-بياتي خطيبي، م.، 1393. بررسي تغييرات پيچان-رود آجي‌چاي در پهنه سيلاب دشت، نشریه جغرافيا و برنامه‌ريزي، دوره 18، شماره 49، ص 55-79.

-پیروزی‌نژاد، ن. و پیروزی‌نژاد، س.، 1397. بررسی تغییرات پلانفرم و شعاع قوس‌های مئاندر رودخانه گاماسیاب یا استفاده از روش‌های آماری از سال 1334 تا 1389، پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی، دوره 4، شماره 3، ص 97-111.

-جباری، ا. و رحیمی جاوید، ط.، 1397. حساسیت شاخص‌های شکل و تحولی مئاندرها به پویایی رودخانه‌های کوچک (مطالعه موردی: رودخانه قره سو در کرمانشاه)، پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، دوره 50، شماره 3، ص 459-471.

-حسين‌زاده، م.م. و اسماعيلی، ر.، .1394 ژئومورفولوژي رودخانه‌اي، مفاهيم، اشکال و فرآيندها، انتشارات دانشگاه شهيد بهشتی، تهران، 338 ص.

-حسين‌زاده، م.م.، شیرود عیسی، ن. و اسماعيلی، ر.، 1397. اثرات نامطلوب برداشت شن و ماسه بر سیستم رودخانه‌ای، مطالعه موردی: رودخانه شیرود تنکابن (استان مازندران)، پژوهش‌های دانش زمین، سال نهم، شماره 34، ص 165-175.

-خیری‌زاده آروق، م.، رضایی‌مقدم، م.ح.، رجبی، م. و دانش فراز، ر.، 1397. تحلیل تغییرات جانبی مجرای رودخانه زرینه رود با استفاده از روش‌های ژئومورفومتریکی، پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی، دوره 5، شماره 4، ص 76-102.

-رضایی‌مقدم، م.ح.، نیکجو، م.ر.، مختاری، م.ر.، فاخری فرد، ا. و خوشدل، ک.، 1397. بررسی پلان قوسی و تنوع در شاخص‌ سینوسی رودخانه کلیبرچای، نشریه جغرافیا و برنامه‌ریزی، دوره 22 ، شماره 64 ، ص 81-101.

-رضایی مقدم، م.ح. و پیروزی‌نژاد، ن.، 1393. بررسی تغییرات مجرا و فرسایش کناره‌ای در رودخانه گاماسیاب از سال 1334 تا 1389، نشریه جغرافیا و برنامه‌ریزی، دوره 18 ، شماره 47، ص 109-132.

-سلطانی گرد فرامرزی، س.، عسگری ورزیده، س. و تازه، م.، 1397. بررسی روند تغییرات زاویه مرکزی و شعاع مرکزی در مئاندرهای رودخانه گاماسیاب با استفاده از سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی، نشریه جغرافیا و برنامه‌ریزی، دوره 22، شماره 63، ص 225-240.

-کهربائیان، پ.، بهنیافر، ا.، شاکری زارع، ح. و رضایی عارفی، م.، 1397. تحولات مورفولوژیکی و الگوی پیچان‌رودی بستر رودخانه مرزی هریرود با استفاده از RS، پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی، دوره 3، شماره 3، ص 53-64.

-وزارت نیرو، 1390. گزارش ریخت‌شناسی رودخانه شلمان‌رود، شرکت سهامی آب منطقه‌ای گیلان، 38 ص.

-یمانی، م. و حسین‌زاده، م.م.، 1383. بررسی الگوی پیچان‌رودی رودخانه تالار با استفاده از شاخص‌های ضریب خمیدگی و زاویه مرکزی، تحقیقات جغرافیایی، دوره 19، شماره 2، ص 144-154.

-یمانی، م.، رحیمی، م. و ویسی، ع.، 1397. مورفومتری و مقایسه تغییرات عرضی رودخانه ارس طی سه دهه اخیر مطالعه موردی، پایین دست سد میل مغان، پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی، دوره 3، شماره 4، ص 74-89.

-Brierley, G.J. and Fryirs, K.A., 2005. Geomorphology and River Management, Applications of the River Styles Framework, Blackwell, Oxford, 398 p.

-Güneralp, I., Abad, J.D., Zolezzi, G. and Hooke, J., 2012. Advances and challenges in meandering channels research, Geomorphology, v. 163, p. 1-9.

-Hooke, J.M., 2007. Spatial variability, mechanisms and propagation of change in an active meandering river, Geomorphology, v. 84, p. 277–296.

-Hooke, J.M. and Yorke, L., 2010. Rates, distributions and mechanisms of change in meander morphology over decadal timescales, Earth Surface Processes and Landforms, v. 35, p. 1601–1614

-Li, Z., Yu, G., Brierley, G.J., Wang, Z. and Jia, Y., 2017. Migration and cutoff of meanders in the hyperarid environment of the middle Tarim River, northwestern China, Geomorphology, v. 276, p. 116-124.

-Magdaleno, F. and Fernández-Yuste, J.A., 2011. Meander dynamics in a changing river corridor, Geomorphology, v. 130, p. 197-207.

-Morais, E.S., Rocha, P.C. and Hooke, J., 2016. Spatiotemporal variations in channel changes caused by cumulative factors in a meandering river: The lower Peixe River, Brazil, Geomorphology, v. 273, p. 348-360.

-Nicoll, T.J. and Hickin, E.J., 2010. Planform geometry and channel migration of confined meandering rivers on the Canadian prairies, Geomorphology, v. 116, p. 37–47.

-Ollero, A., 2010. Channel changes and floodplain management in the meandering middle Ebro River, Spain, Geomorphology, v. 117, p. 247-260.

-Schuurman, F., Shimizu, Y., Iwasaki, T. and Kleinhans, M.G., 2016. Dynamic meandering in response to upstream perturbations and floodplain formation, Geomorphology, v. 253, p. 94-109.

-Seminara, G., 2006. Meanders, Journal of Fluid Mechanics, v. 554, p. 271- 297.

-Yousefi, S., Pourghasemi, H.R., Hooke, J., Navartil, O. and Kidov´a, A., 2016. Changes in morphometric meander parameters identified on the Karoon River, Iran, using remote sensing data, Geomorphology, v. 271, p. 55-64.

-Zhou, M., Xia, J., Lu, J., Deng, S. and Lin, F., 2017. Morphological adjustments in a meandering reach of the middle Yangtze River caused by severe human activities, Geomorphology, v. 285, p. 325-332.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.