دوره 2, شماره 4

زمستان 1390

فهرست مطالب

علوم پایه

گسترش کلان شهرها، افزایش تراکم شهری، حرارت سطحی شهر و آلودگی سبب تغییرات عمده ای در محیط طبیعی شهری می شود که از جمله پیامدهای آن تحول سیستمهای ژئومورفیک است. هوازدگی از مهمترین فرآیندهای سیستم ژئومرفیک می باشند که در بستر کلان شهرها، تحول می یابد. تهران مهمترین و بزرگترین شهر ایران که به دلیل گستردگی، تراکم بالا و آلودگی، سیستم ژئومورفیک آن تغییر کرده است در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته است. داده مورد استفاده شامل داده اقلیمی ایستگاههای سینوپتیک و کلیماتولوژی استان تهران و ایستگاههای استانهای اطراف مربوط به سالهای 2009- 1990 میلادی ، داده آلودگی 15 ایستگاه مربوط به دو آلاینده دی اکسید گوگرد (SO2 ) و اکسید نیتروژن (NO2 ) سالهای 2011- 2009 و تصویر مادون قرمز حرارتی با بهره بالای از سنجنده ETM+ مربوط به 11 آوریل 2001 بودند. هوازدگی فیزیکی در دو رده دما شکافتگی و یخ شکافتگی مورد بررسی قرار گرفت. پهنه بندی های مربوط به هوازدگی در عناصر اولیه با روش کریجینگ متکی بر سمی واریوگرام انجام شد و از این نظر تهران در پهنه ای گسترده تر از محدوده خود مورد بررسی قرار گرفت. درون یابی آلاینده ها، محاسبه شاخص دمای سطحی زمین و تعریف بافت فرسوده برای شناسایی سیستم ژئومرفیک تهران مورد بررسی قرار گرفت. نتایج حاکی از برتری فرآیندهای فیزیکی در پهنه تهران است. اما دخالت آلاینده ها، دمای سطحی زمین و مقایسه مشاهدات میدانی در بافت فرسوده و سالم بیانگر وجود سیستمی با برتری هوازدگی شیمیایی در جنوب و مرکز تهران می باشد که به طور پراکنده در حواشی نیز مشاهده می شود. بنابراین تغییر سیستم ژئومورفیک در تهران مرکزی و جنوبی وجود دارد که با افزایش تراکم شهری و افزایش آلودگی در حال گسترش به اطراف می باشد.
منیژه قهرودی تالی, محمد رضا ثروتی, سید حسن صدوق, کاظم نصرتی, طیبه عبدالملکی
PDF
کاربری اراضی، از ابزار اساسی برای ایجاد ارزش زمین و شکل دادن به رشد فیزیکی شهر است. ( برامو و همکاران، 2007) در واقع هدف نهایی در برنامه ریزی کاربری زمین ایجاد نوعی تعادل اکولوژیک و عدالت اجتماعی در توسعه و عمران شهر است. " شهر کلاردشت " به موازات رشد و گسترش، و به علت مهاجرت و نرخ رشد بالا در دو دهه اخیر تغییرات کالبدی سریع را پذیرفته است به طوری که اغلب زمین های کشاورزی و بایر به انواع ساخت ساز ها تبدیل شده است. در تغییر کاربری زمین نهادهای دولتی مانند منابع طبیعی، شهرداری، جهادکشاورزی نقش بسزایی داشته اند. هدف از انجام این تحقیق بررسی نقش نهادهای دولتی در تغییر الگوی کاربری زمین شهری در شهر کلاردشت می‌باشد. فرضیه های این تحقیق به بررسی قوانین و مقررات کاربری زمین در( شهرداری، منابع طبیعی، جهاد کشاورزی) که باعث تغییر کاربری بی رویه فضای شهری شده است می پردازد. روش تحقیق توصیفی و از نوع کاربردی است. جامعه آماری شامل 150نفر از کلیه پرسنل، کارشناسان و مسئولان مربوط به تغییر کاربری در شهرداری، منابع طبیعی و جهاد کشاورزی بودند و تحلیل آمار گردآوری شده از نرم افزار SPSS و از روش های آماری از قبیل رابطه کیفی چی دو کارل پیرسون و ضریب چوپروف و فریدمن استفاده گردید. با توجه به نتایج بدست آمده از تحقیق نقض قوانین، ضعف های مالی، خواسته ها و فشار های فرا قانونی افراد ذی نفوذ، فشار سیاسی، ابزارهای کنترل تغییرات و کمبود نظارت بر عملکرد سازمانها از مهم ترین عوامل تغییر کاربری زمین در نهادهای دولتی ( شهرداری، جهادکشاورزی، منابع طبیعی) می باشد و همچنین شهرداری بیشترین نقش را در تغییر کاربری زمین در شهر کلاردشت دارد و جهاد کشاورزی و منابع طبیعی به ترتیب در الویت دوم و سوم قرار دارند.
شقایق دلفان آذری, راحله افشار
PDF
بیابانی شدن را می‌توان نمود عینی فروپاشی اکوسیستم در مناطقی دانست که تغییرات و اغتشاشات محیطی، مجال حفظ تعادل را از اکوسیستم ربوده است. اکوسیستم‌هایی که به واسطه قرار داشتن در محیط‌های شکننده از آسیب‌پذیری بالایی در برابر تغییرات حاصل از نیروهای موثر در بیابان‌زایی برخوردارند. بخش وسیعی از اراضی کشور ایران را محیط‌های خشک و نيمه خشک آسیب‌پذیر به خطر بیابانی شدن احاطه کرده‌اند، بطوريکه در حدود 75% از اکوسيستم‌های مناطق خشک و نيمه خشک کشور، با آثار و پيامدهای بيابانی شدن روبرو هستند. هدف از اين پژوهش تهيه نقشه آسيب‌پذيری اکوسيستم‌های استان خراسان رضوی به بيابانی شدن و ارائه مديريت راهبردی اکوسيستم‌های مذکور در چارچوب معيارهای اکولوژيکی-اقتصادی است. بدين منظور در دو مرحله روش پژوهش حاضر انجام گرفت. در مرحله نخست، بر پايه تغييرات کاربری اراضی در بين سال‌های 1990 الی 2012، نقشه آسيب‌پذيری بيابان‌زايی با استفاده از الگوريتم نارتبه‌ای پرامسه II و معيارهای اصلی بيابان‌زايی برای سال 2012 تهيه شد. در مرحله بعد، بر اساس نقشه آسيب‌پذيری تهيه شده و نظرات کارشناسان، شش راهبرد (استراتژی) مقابله با بيابانی شدن اراضی استان بر پايه معيارهای اکولوژيکی-اقتصادی ارائه و سند مديريت راهبردی مقابله با اين پديده بر پايه الگوريتم نارتبه‌ای پرامسه تدوين شد. نتايج پژوهش نشان داد که 7/91% از مساحت استان خراسان رضوی در محدوده کلاس کیفی آسیب‌پذیری زیاد، 36/2% در کلاس آسیب‌پذیری متوسط و 85/5% در کلاس آسیب‌پذیری پایین قرار دارد. از ميان راهبردهای در نظر گرفته شده، کنترل چرا مهم‌ترين برنامه اقدام مقابله با بيابانی شدن در استان است. هم‌چنين به ترتیب راهبرد اصلاح سیستم‌های آبیاری، کنترل فرسایش، مدیریت منابع آبی و روش‌های احیاء خاک در رتبه‌های بعدی اين سند قرار گرفتند.
عادل سپهر, ناصر پرویان
PDF
پديده تغيير اقليم در سال‌هاي اخير منجر به تغييرات قابل توجه در عناصراقلیمی و در نتيجه وضعيت منابع سطحي و زيرزميني تامين آب خصوصاً در مناطق خشک و نيمه‌خشک شده است، اين مساله بعضا باعث افت قابل توجه منابع آب زيرزميني شده است. در اين مقاله، اثرات تغيير اقليم بر وضعيت منابع آب زيرزميني دشت رامهرمز بررسي شده است. تأمين آب بخش‌هاي مختلف اين منطقه به شدت به منابع زيرزميني وابسته بوده و به همين دليل بررسي تغييرات آب‌هاي زيرزميني در دوره‌هاي آتي در توسعه اين دشت و مديريت منابع آب آن حائز اهميت مي‌باشد. به منظور ارزيابي اثرات تغيير اقليم، از خروجي‌ مدل‌هاي گردش عمومي جو (GCM) استفاده شده است. و سپس جهت انطباق مقياس خروجي اين مدل‌ها با مقياس‌ مورد نياز مطالعات محلي تغيير اقليم، داده‌هاي بارش و دما توسط مدل LARS-WG ريز مقياس شده‌اند. از اطلاعات ريزمقياس شده جهت تعيين مقادير تغذيه و تخليه آبخوان در دوره‌هاي آتي استفاده گرديد. براي بررسي تغييرات تراز آب زيرزميني در مقاطع مختلف، مدل دینامیکی شبکه عصبی در محيط نرم‌افزار MATLAB توسعه داده شده است. همچنین می توان با استفاده از سایر سناریوها و مدلسازی ریاضی به بررسی و مقایسه دیگرنقاط هم پرداخت. نتايج مطالعه با فرض حفظ وضعيت موجود توسعه منطقه، حاکي از سير نزولي حجم آبخوان با توجه به تغييرات اقليمي و اثرات آن بر منابع و مصارف محدوده مطالعاتي مي‌باشد. همینطور نتایج، سناریوA2 را بحرانی ترین سناریو مربوط به تغییرات اقلیمی معرفی که بیشترین افت آبخوان را در مدل سازی شبکه عصبی هم نشان می دهد.
علیرضا شکیبا, آتنا چشمی
PDF
بعد فركتالي فرآيند لرزه‌اي براي پهنه برشی پانه ای شکل گسل دهشیر با استفاده از روش مربع شمار محاسبه شد. مقدار آن 0003/1 است كه تقريبا 2 برابر ضریب (522/0) b منطقه مي‌باشد. بعد فركتالي فرآيند لرزه‌اي كمتر از بعد فرکتال شبكه گسلي پهنه برشی مورد مطالعه (65/1) است. در سده بيستم آزاد سازي انرژي در بخش شمالي پهنه برشی پانه ای شکل گسل دهشیر در امتداد گسل عقدا ـ رحمت آباد و تفت بوده است. اگرچه فعاليت راندگی هاي پنهان در بخش جنوبي با بررسيهاي زمين شناسي اثبات مي‌شود با وجود اين پيدايش چين هاي ارنان و دهشير نشان از مصرف شدن انرژي در بخش جنوبي بصورت کرنش بي خزش دارد. بعد فرکتالي ازبخش شمالي به سمت مركز و بخش جنوبي پهنه برشي مذكور كاسته مي شود كه اين امر نشان از افزايش فضايي گسليده در پوسته شکننده مناطق شمالي و مركز پهنه فوق دارد يعني بخش عمده اي از انرژي صرف دگرريختي و شكسته شدن پوسته زمين در اين مناطق گرديده است. دركل ناپایداری ها از منطقه راسی پهنه برشی پانه ای شکل به سمت مرکز و انتهای آن کاسته می شود. در كواترنر انرژي حاكم بر منطقه صرف رشد و جابجايي همان شكستگي هاي قبلي شده و روند رشد جديدي ايجاد نشده است. يعني تنش حاکم بر منطقه در طي سالهاي متوالي تغيير نکرده و آزاد سازي انرژي در امتداد همان گسل ها و شکستگي‌هاي قبلي با روندي يکنواخت صورت گرفته است.
محمد فاتحی, محمد محجل, محمد مهدي خطيب
PDF
میجان در شمال‌خاور شهرستان جيرفت و در جنوب استان کرمان واقع شده است. اين منطقه بخشي از باتوليت جبال‌بارز است. ترکيب سنگ‌شناسي نفوذي‌ها در محدوده میجان در کمپلکس جبال بارز متنوع بوده و شامل آلکالي‌گرانيت، آلکالی‌سینیت، گرانوديوريت و کوارتزسینیت است. سرشت ماگمايي اين سنگ‌ها ساب‌آلکالن و کالکوآلکالن بوده و به سري‌هاي پتاسيک، کالکوآلکالن و پتاسيم بالا تعلق دارند. بررسي نمودارهاي ژئوشيميايي نشانگر آن است که اين سنگ‌ها در محيط تکتونوماگمايي حاشيه فعال قاره‌اي تشکيل شده‌اند. اغلب سنگ‌های نفوذی میجان، کمان قاره‌اي از نوع گرانيت‌هاي قبل از برخورد و هم‌زمان با برخورد به‌شمار مي‌آيند. نمودارهاي عنکبوتي سنگ‌هاي منطقه نشان می‌دهد که شاخصه کمان‌هاي ماگمايي را دارا بوده و چنين سنگ‌هايي در اثر فرورانش پوسته اقيانوسي، آبزدايي آن و ذوب گوه گوشته‌اي به‌وجود آمده‌اند. توده‌های نفوذی محدوده میجان، سه فاز ماگمایی پی‌در پی را پشت‌سر گذاشته که بیشترین گستردگی در محدوده میجان مربوط به سنگ‌های فاز نهایی و کمترین برونزد متعلق به سنگ‌های اولین فاز ماگمایی است.
منصور قربانی
PDF
با‌ توجه به اينكه كشور ايران بر‌ ‌روي كمربند زلزله خيز آلپ- هيماليا قرار دارد و هر چند يك بار شاهد زلزله-هاي مخرب و ويرانگري در آن مي‌باشيم، بررسي وضعيت زمين‌ساخت جنبا و ارزيابي تهديدات، خسارات و بروز اين فعاليت‌ها در شهرها از اهميت بالايي برخوردار است. گستره مورد مطالعه در شمال شهر نيشابور و ارتفاعات جنوبی بينالود ( Km21117) قرار دارد. در اين پژوهش با استفاده از هفت شاخص‌ ريخت‌سنجی كمي از قبيل شاخص‌ نسبت شکل حوضه (BS)، انتگرال فراز سنجي (Hi)‌، نامتقارن بودن حوضه آبريز (AF)، شاخص-سينوسيتي پيشاني کوهستان‌(Smf)‌، نسبت پهناي کف دره به ارتفاع آن (Vf)‌، شاخص سينوسيتي رودخانه (S)، شاخص ‌طول به گراديان رود ‌(SL) در زير حوضه‌های اين منطقه، مطالعات دقيقی انجام گرفته است. نتايج اين مطالعات بصورت لايه‌های اطلاعاتی مختلف با يکديگر تلفيق گرديد. سپس با استفاده از نرم‌افزارهاي ArcGIS، Spss، Minitab و بررسی‌های صحرايي نقشه پهنه‌بندی زمين‌ساخت جنبا منطقه بصورت کمی ترسيم و به 4 رده (بسيارفعال، فعال، نيمه فعال و غيرفعال) تفكيك گرديد. براساس نقشه مذكور بخش جنوبي گستره مورد مطالعه با وسعت 441/538‌ كيلومتر مربع معادل 32/36 درصد از گستره مورد مطالعه داراي زمين‌ساخت بسيار فعال می‌باشد. نقشه پهنه‌بندي ترسيم شده، افزايش ميزان فعاليت زمين‌‌ساختی را از شمال به سمت جنوب تا جنوب باختر، دامنه جنوبي بينالود نشان مي‌دهد. نکته حائز اهميت انطباق اين مناطق با گسل‌های فشاری شمال نيشابور، نيشابور و زلزله‌های متعدد تاريخی و دستگاهی ناشی از فعاليت اين گسل‌های فعال و جنبا است و اين دليل بر صحت مطالعات اين پژوهش می‌باشد. اميد که اين قبيل مطالعات پژوهشی بنيادی در مناطق مختلف انجام و مورد استفاده مسئولين در امر برنامه‌ريزی شهری و ساخت ساز‌ه‌های سنگين قرار گيرد.
هادي علي نيا, علي اصغر مريدي فريماني, نصير نادري ميقان
PDF