دوره 4, شماره 2

تابستان 1392

فهرست مطالب

علوم پایه

نوسانات سطح آب دریای خزر عامل اساسی مخاطرات ژئومورفولوژیک در منطقه ی ساحلی محسوب می شود. پیشروی ساخت و سازهای انسانی به طرف حریم دریا درطول 50 سال اخیر، تغییرات شگرفی درمنطقه ی ساحلی ایجاد نمود. تاکنون مطالعات گسترده ای بر روی تغییرات سطح آب دریای خزر و تعیین حریم دریا صورت گرفته است. در این پژوهش، هدف کارایی حریم دریای خزر و مخاطرات ژئومورفولوژیک ناشی از نوسانات سطح تراز آب دریای خزر در محدوده شهرستان بابلسر می باشد. تکنیک اصلی کار، مقایسه زمانی و مکانی تغییرات خط ساحلی سال های 1345 تا 1392و تعیین حریم دریای خزر است. ابزارهای اصلی تحقیق را عکس های هوایی سال 1345، تصاویر ماهواره ا ی سال های 1977، 1988، 2006، نرم افزارENVI ، و نقشه توپوگرافی 1/25000 منطقه تشکیل می دهد. علاوه بر این، کنترل این تغییرات از طریق کارمیدانی تفصیلی و ثبت موقعیت پدیده های به جای مانده از خط ساحلی گذشته و دامنه تغییرات با دستگاه GPS و ثبت میدانی شواهد از طریق عکس های میدانی و تطبیق آنها با نقشه ها و تصاویر زمین مرجع شده در نرم افزار Arc GIS به همراه ترسیم برش های عرضی در محدوده مورد مطالعه می باشد. نوسان سطح آب دریای خزر درطول 176 سال گذشته (دوره ثبت ابزاری) 75/3 متر و بالا آمدگی شدید بین سالهای 1356 تا 1374 درحدود 53/2 متر بوده است، که حدود 302 کیلومترمربع از اراضی ساحلی استان مازندران و حدود 40/1 کیلومترمربع از سواحل شهرستان بابلسر به زیرآب رفته، که نشان از عدم کارایی حریم ساحلی دریای خزر شده است. تعیین حریم ساحلی کشورهای مختلف جهان بر اساس شرایط اقلیمی و طبیعی از 50 متر تا 2000 متر در نظر گرفته شده است. عرض حریم دریای خزر 60 متر از آخرین نقطه پیشرفتگی آب درسال 1342درنظرگرفته شده است، که نتایج بدست آمده از این پژوهش نشان می دهد که بالا آمدگی سطح آب دریای خزر، سبب شده که خط ساحلی بین 50 تا100 متر پیشروی کرده و عملاً قانون حریم دریای خزر و اراضی مستحدثه از نظر علمی و فنی کارایی خودش را از دست بدهد.
محمدرضا یوسفی روشن, پرویز کردوانی
PDF
1-16
اين پژوهش اشكال و واحدهاي ژئومورفيك كانال را در ارتباط با دبی لبالبی در رودخانه‌ لاويج (استان مازندران) مورد شناسايي و فرايندهاي تشكيل آنها مورد بررسي قرار مي دهد. رودخانه اصلي به چندین بازه همگن تقسیم گرديد و براي تمامی بازه‌ها عرض و عمق كانال لبالبی و شیب رودخانه اندازه گیری شد. در چندين سايت هم اندازه ذرات رسوبي اندازه‌گيري گرديد.سپس ارتباط بين ابعاد كانال لبالبي، مساحت بالادست زهكشي، اندازه ذرات، شيب كانال، تنش برشي و قدرت رود مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت. بررسی‌ها نشان داد که در رودخانه لاویج، عرض كانال لبالبی در چالاب- خیزآب نسبت به واحدهای ژئومورفیک دیگر بزرگتر می‌باشد. همچنین تغییرات عرض كانال در مورفولوژی‌های آبرفتی (چالاب- خیزآب و سکو-چالاب) عمدتا تابع شرایط رسوبات درشت و تنگ شدگی عرض كانال می باشد. عامل تعیین کننده دیگر تغییرات عرض در جهت پایین دست، مساحت زهکشی می‌باشد و اندازه ذرات و تغییر شیب محلی تاثیر کمی در عرض کانال داشته است. در امتداد رودخانه لاویج، سایت های پرشیب تالوک با اندازه ذرات درشت محلی همراه است، در بازه های سکو-چالاب به دلیل اندازه درشت ذرات، هرز انرژی زیاد بوده و در نتیجه فرسایش قائم بستر محدود می شود. علاوه بر این، به نظر می رسد پاسخ فوری به شیب های محلی بالا، ناشی از درشت شدگی بار بستر مي‌باشد. افزایش مساحت زهکشی قدرت جریان را تحت تاثیر قرار داده و قدرت جریان نیز بر روی عرض کانال تاثیر گذاشته است. همچنین بین قطر ذرات رسوبي و قدرت کل جریان همبستگی خوبی مشاهده نشد که این ممکن است ناشی از دینامیک سطح بستر به عنوان یک پاسخ به مصرف محلی جریان انرژی جنبشی باشد. در واقع در بستر رودخانه لاویج به دلیل در دسترس بودن قلوه سنگ و تخته سنگها برش عمودی محدود شده است و قدرت جریان نیز ممکن است عمدتا برای فرسایش كرانه و تعدیل عرض کانال صرف شود. نتایج گویای رابطه جالب بین تنش برشی در وضعیت لبالبی و تنش برشی بحرانی برای قطر D50 رسوبات می باشد. این یافته‌ها بیان می‌کند که شرایط شکل دهنده (دبی لبالبی)، تنش برشی مناسب برای حرکت D50 رسوبات سطحی یا قطرهای ریزتر را در امتداد کانال ایجاد می كند.
صدرالدين متولي, محمد مهدي حسين زاده, رضا اسماعيلي
PDF
17-33
اهميت حياتي انرژي در رشد و شكوفايي اقتصاد ملي و بين المللي باعث شده تا نفت به عنوان يكي از عناصر اصلي سياست جهاني مورد توجه قدرتهاي بزرگ قرار گيرد. پس از جنگ جهاني اول نفت از نقطه نظر اقتصادي و سياسي اهميت ويژه ای در سیاست جهانی پیدا کرده است. به گونه اي كه پس از آن هر يك از قدرتهاي جهاني به نوبه خود براي تصاحب اين منبع بسيار مهم به عمليات نظامي در مناطق نفت خیز پرداخته اند. تفکرات نظامی-استراتژیک ایالات متحده در بعد از جنگ جهانی دوم دچار تحولات بنیادی شد. به گونه ای که آمریکا برای تسلط بر مناطق دارای نفت به کنترل و حضور نظامی در این مناطق پرداخت. در این میان موقعيت ويژه خليج فارس از نظر دارا بودن ذخاير غني نفت و گاز توجه جهان را به شدت به اين منطقه معطوف داشته است. آمار و ارقام حاکی از این است، که بخش قابل توجهی از ذخایر نفت و گاز دنیا در منطقه خلیج فارس قرار دارد. به عبارت دیگر (حدود دو سوم ذخایر نفت دنیا و یک چهارم از ذخایر گاز جهان ). با توجه به میزان ذخایر عظیم نفتی که بیش از 60 درصد منابع نفتی جهان را تشکیل می دهد، می توان به اهمیت و جایگاه خلیج فارس برای قدرتهای بزرگ پی برد. همزمان با رشد سریع اقتصادی آمریکا عطش شرکتهای این کشور برای حضور در بازارهای نفتی خلیج فارس بیشتر شد. جنگ جهانی دوم این موقعیت را برای آمریکا فراهم ساخت، که با حضور خود در خلیج فارس بر منابع انرژی این منطقه تسلط داشته باشد. در این مقاله به طرح دکترین ترومن، نیکسون، کارتر و ریگان پرداخته شده است، که هر کدام از این دکترینها با اولویت قرار دادن منابع انرژی خواهان حضور مستقیم نظامی در خلیج فارس برای کنترل منابع نفتی این منطقه بوده اند. چنین به نظر می رسد، که عدم وابستگی ایالات متحده به نفت خلیج فارس بیش از هر زمان دیگر بعید می باشد و تضمین امنیت انرژی آمریکا کاری بس دشوار است. برخی از اقتصاددانان بر این باورند، که بازار جهانی نفت حتی اگر وابستگی به نفت خلیج فارس را هم بتوان کاهش داد، مصرف کنندگان آمریکایی از عواقب و آثار تکان های شدید قیمت های نفت که منشأ آن در خاورمیانه است، مصون نخواهند بود.
حمیدرضا محمدی, ایمان میکامه
PDF
34-52
گسل شکرآب دارای روند باختری - خاوری باشیب 60 درجه شمالی و در فاصله 4 کیلومتری از شمال شهر بیرجند قرار دارد. محاسبه چهار شاخص ریخت زمین ساختی شامل شاخص طول - گرادیان رودخانه(SL) ، نسبت عرض دره به ارتفاع دره (Vf) در آبراهه ها، هیپسومتری نسبت ارتفاع (Er) و سینوسیته پیشانی کوهستان (Smf) ، مقادیر بالایی را برای SL (404 تا 1020) و Er (0.47تا0.81) و مقادیر پایینی را برای Vf (22/0 تا 14/1 ) و Smf (03/1 تا 72/1) نشان می دهند که دلالت برجنبایی پهنه شکرآب بویژه در دو بخش شرقی و غربی آن دارند. از این رو می توان رده 1 پویایی نوزمین ساختی را برای منطقه در نظر گرفت. همچنین شواهد نوزمین ساختی ازجمله برش در رسوبات کواترنری ، جابجایی متناوب چپگرد آبراهه ها، وجود کج شدگی در رسوبات کواترنری ، گسترش مخروطه افکنه های جوانتر((Qf1 که در راس پیشانی کوهستان تشکیل شده اند، وجود سه نسل از تراس های رودخانه ای بریده شده و همچنین وجود پرتگا های گسلی، حاکی ازفعالیت در طی کواترنر می باشند.
مهدی یوسفی, محمد مهدی خطیب, ابراهیم غلامی, سید مرتضی موسوی
PDF
53-65
براي تهيه نقشه شکستگیهای ساختاري منطقه تکنار، از ٦ تکنيک مختلف سنجش از دور جهت بارزسازي گسلها و شکستگيهاي موجود در منطقه کمک گرفته‌شد. نرم‌افزار مورد استفاده برای این تکنیکها ER-Mapper 7.01 بود: ابتدا Scene شماره 35-160 از تصاوير LANDSAT ETM+ (که زون تکنار در جنوب آن قرار گرفته) انتخاب و براي وضوح بيشتر به کمک تکنيک FFTنويزها و سيگنالهاي اضافي آن حذف گردید. سپس جهت مشاهده بهتر قطع‌شدگيهاي ناگهاني ليتولوژي ناشي از گسلش، از تکنيک RGB و رابطه OIF کمک گرفته‌شد. به تصوير حاصل به جهت داشتن توان تفکيک مکاني بالاتر، تصويرPanchromatic از سنجنده IRS نيز تلفيق گرديد. تکنيک بعدي، فيلتر گذاري تصوير با استفاده از فيلترهاي جهتي Sunangle براي رويت بهتر خطوط ناشي از شکستگيها بود. در مرحله چهارم از مولفه PC1 تکنيک PCA براي بارزسازی لبه-های تیز ناشي از شکستگيها کمک گرفته‌شد. در مرحله بعد، تصوير DEM منطقه با استفاده از تکنيک Sunshading مورد تابش مجازي نور قرار گرفت تا سايه‌هاي ايجاد شده براي شناسايي دره‌ها و برآمدگيهاي خطي گسلها مورد استفاده قرار گيرد. تکنيک نهايي استفاده از Band Ratio بوده که عوارض طبيعي مرتبط با گسلش يکبار جداگانه روي تصاوير Grayscale و يکبار همزمان و به صورت ترکيب RGB در تصوير رنگي بارزسازي شده و مورد بررسي قرار گرفت. در نهايت با استفاده از تصاوير حاصل از تکنيکهاي مذکور نقشه شکستگيهاي ساختاري منطقه تکنار ترسيم گرديد. نقشه حاصله برای راستی‌آزمایی، با گسلهای برداشت‌شده طی عملیات صحرایی مقایسه گردید و تطابق خوبی را با آن نشان داد که اعتبار تکنیکهای بکار رفته در دورسنجی را نشان می‌دهد.
عرفان حاجي, ماهيار سلطاني, بهنام رحيمي
PDF
66-75
این مطالعه با هدف تعیین ریزرخساره‌ها، محیط رسوبی، فرایندهای دیاژنتیکی و ارئه یک مدل رسوبی بر روی نهشته‌های سازند آسماری به سن الیگو- میوسن در برش سطحی تاقدیس ریگ واقع در میدان نفتی کوه ریگ صورت گرفته است. در این منطقه سازند آسماری با 364 متر ضخامت به صورت یک توالی از سنگ‌های کربناته نازک، متوسط و ضخیم لایه تا توده‌ای بیرون زدگی پیدا کرده است. براساس بافت‌های رسوبی، مطالعات پتروگرافی و فونای موجود، 12میکروفاسیس مختلف کربناته شناسایی شده است. این میکروفاسیس‌های کربناته در چهار زیر محیط پهنه جزر و مدی، لاگون، سدی/ شول و زیرمحیط دریای باز تشکیل شده است. نبود نهشته‌های توربیدایتی، کمربند ریفی و تغییر تدریجی رخساره‌ها نشان می‌دهد که سازند آسماری در یک محیط رمپ کربناته تک شیب(هموکلینال) نهشته شده است. در برش مورد نظر با حرکت از قاعده سازند به سمت بالا شاهد چندین پیشروی و پسروی عمده در طول این توالی هستیم. به طور کلی سازند آسماری در این برش از رخساره‌های مربوط به آب‌های عمیق شروع شده و باحرکت به سمت رأس سازند به رخساره‌های مربوط به آب-های کم عمق ختم می‌شود.نهشته‌های سازند آسماری در برش مورد مطالعهعمدتاً در محیط رسوبی رمپ داخلی نهشته شده است.فرایندهای اصلی دیاژنتیکی شناسایی شده شامل سیمانی‌شدن، میکرایتی‌شدن، انحلال، فشردگی و جانشینی می‌باشند.
امید کاکمم, محمدحسین آدابی, عباس صادقی, عباسعلی نیک اندیش
PDF
76-94
به منظور مطالعات بایوستراتیگرا‌‌‌فی سازند تیرگان در غرب حوضه کپه داغ یک برش چینه شناسی سطح الارضی در کوه مسی نو انتخاب و تعداد 261 نمونه برداشت گردید. ضخامت سازند تیرگان در این برش 842 متر و لیتولوژی عمده آن شامل سنگ آهک های خاکستری متوسط ‌تا ضخیم و بسیار ضخیم لایه است. مرز زیرین و بالایی سازند تیرگان به ترتیب با سازند های زرد و سرچشمه هم شیب است. در مطالعات زیست چینه ای سازند تیرگان در برش مورد مطالعه ضمن تشخیص 25 گونه متعلق به 14 جنس از فرا‌مینیفرها و 10 گونه متعلق به 9 جنس از جلبک ها، دو زون زیستی زیر شناسایی و معرفی گردید. Palorbitolina lenticularis Taxon Range Zone Kopetdagaria sphaerica - Montiella elitzae assemblage zone بر اساس زون های زیستی فوق سن سازند تیرگان در برش مورد مطالعه، بارمین پیشین – آپسین پیشین تعیین گردید.
فاطمه عباسی, عباس صادقی, محبوبه حسینی برزی, مسعود موسویان
PDF
95-108