دوره 4, شماره 3

پاییز 1392

فهرست مطالب

علوم پایه

در طي روزهاي29 نوامبرالي 5 دسامبر 2008 بارش‌هايي فراگير در ايران روي داد که گستردگي مکاني آنها در طي اين چند روز در ايران متفاوت بود. با بررسي داده‌هاي بارش 304 ايستگاه همديد کشور مشخص شد که روزهاي اوج اين خوشه بارش 30 نوامبر و 1 دسامبر بوده‌اند. بدين منظور به بررسي جامع همديد اين روزها پرداخته شد. موقعيت و مسير حرکت چرخند و فرود بادهاي غربي در طي اين دوره مشخص شد. نتايج نشان داد که سامانه‌ي بندالي زوجي که در شمال درياي خزر مستقر بوده، سبب ايجاد يک ناوه عميق بر روي ايران شده است، بطوري که اين ناوه و حرکت کند آن باعث وقوع بارش هاي شديد در منطقه مورد مطالعه شده است.با ترسيم بردارهاي Q مکان‌هاي صعود و نزول هواي متأثر از همگرايي و واگرايي اين بردارها نيز تعيين گرديد. وزش تاوايي، نقش و تأثير باد آزمينگرد و نتايج حاصل از آن نيز بررسي شده است. با بررسي رطوبت در تراز 850 هکتوپاسکال مشخص شد که رطوبت مورد نياز اين بارش‌ها توسط فرود بادهاي غربي از درياي عرب، خليج عدن، درياي سرخ و درياي مديترانه تأمين شده است.
اشرف اسدي, طيبه اکبري ازيراني
PDF
حفاظت از اکوسیستم های طبیعی از موضوعات اساسی در تعدیل اکولوژیک مناطق محسوب می گردد. ارتفاعات شمال تهران یکی از اکوسیستم های طبیعی به شمار می آید که طی دهه های اخیر به دلیل رشد ساخت و سازها و استفاده های نادرست تفرجی مورد تهدید قرار گرفته و چه بسا تداوم این روند، خسارات جبران ناپذیری بر آن وارد نماید. هدف این پژوهش، بررسی تغییرات کاربری اراضی و ناپایداری در اکوسیستم حوضه آبخیز درکه- ولنجک است. با استفاده از تصاویر ماهواره ای TM 1987، ETM+ 1998، و IRS 2009 و الگوریتم حداکثر شباهت (MLC)، به طبقه بندی نظارت شده بارزسازی تغییرات کاربری اراضی پرداخته شد. برای رصد تغییرات پوشش گیاهی از شاخص گياهي تفاضلي نرمال شده (NDVI) استفاده شد. کاربری اراضی منطقه در 4 کلاس پوشش گیاهی، اراضی ساخته شده، شبکه معابر و اراضی بایر مورد بررسی قرار گرفته شد. نتایج نشان می دهد که از سال 1987 تا سال 2009، پوشش گياهي در منطقه مطالعاتي روند كاهشي داشته و در مقابل بر محدوده‌هاي ساخته شده ، شبكه معابر و اراضي باير افزوده شده است. در سال 1987، بیش از 37 درصد منطقه به پوشش گیاهی اختصاص داشت، در حالیکه در سال 2009، به 14.5 درصد کاهش یافته است. همچنین در سال 1987، اراضی ساخته شده و بایر به ترتیب برابر با 10.71 و 51.99 درصد بوده که در سال 2009 به 18.37 و 67.08 درصد افزایش یافته است و این وضعیت، روند ناپایداری در اکوسیستم منطقه را نشان می دهد. نتایج حاصل از بررسی قوانین و مقررات نیز نشان دهنده نارسائی برخی از قوانین و آیین نامه ها (از جمله ماده 100 قانون شهرداری ها)، و همچنین تعدد نهادهای تصمیم گیرنده در حفاظت از اکوسیستم های طبیعی پیرامون شهر می باشد.
حسن اسماعیل زاده, ناصر شفیعی ثابت
PDF
خطوط ساحلی به دلیل قرار گیری در محل تلاقی محیط های دریا و خشکی، اشکال تراکمی و کاوشی بسیار متنوعی را در دوره های زمانی کوتاه مدت تجربه می کنند. منطقه مورد مطالعه در این پژوهش، خطوط ساحلی بخش جنوب شرقی دریای خزر در قاعده دلتای رودخانه ای گرگان رود می باشد. هدف از این تحقیق مشخص نمودن سهم فرایندهای دریا و خشکی در میزان و نحوه تغییرات خط ساحلی است. ابزار و داده های اصلی این پژوهش از داده های دبی و رسوب ایستگاههای سد وشمگیر و گلستان، باد و نوسانات تراز آب به همراه نقشه های توپوگرافی و تصاویر ماهواره ای چند زمانه تشکیل شده است. روش کار مبتنی بر استفاده از برش های طولی و عرضی در دو بازه مجزا، برای ثبت میزان تغییرات خط ساحلی بوده که با رویهم اندازی تصاویر موجود در نرم افزارهای سیستم اطلاعات جغرافیایی و استخراج خطوط ساحلی تاریخی، دلایل فرسایش و رسوبگذاری در قاعده دلتای گرگانرود طی دوره زمانی 2013-1975، بررسی و مشارکت عوامل موثر بر تغییر خط ساحلی در هر یک از بازه های شمالی و جنوبی ارزیابی شد. نتايج نشان ميدهد که نوسان تراز آب دریا، عامل اصلی تاثیرگذار بر میزان تغییرات خط ساحلی قاعده دلتای گرگانرود بوده و در کنار آن می توان سهمی قابل توجه برای تدارک رسوب از سوی رودخانه، امواج و جریان های دریایی در ایجاد تغییرات خط ساحلی قائل شد.
قاسم لرستانی
PDF
جهت بررسی روند تغییرات هیدرولوژیکی که مشترک با تغییر اقلیم در یک منطقه می‌باشد، می توان بوسیله تحلیل زمانی روند دبی که کمک به درک بهتر از این تغییرات می‌کند، دست یافت. بنابراین توجه به پدیده تغییر اقلیم و اثرات آن بر روی پارامترهای هیدرولوژیک منطقه اهمیت زیادی دارد. در این تحقیق از رویکرد آزمون‌های ناپارامتری (من-کندال، کندال تائو، همبستگی اسپیرمن، تخمین‌گر سن و آزمون پتی) و آزمون‌های پارامتری ( همبستگی پیرسون، شیب خط رگرسیون) برای تحلیل روند سری‌های فصلی و سالانه در 7 ایستگاه هیدرومتری استان اردبیل طی دوره 1360 تا 1389 استفاده شد. شرایط استفاده از روش‌های ناپارامتری نرمال بودن سری‌ها و نداشتن خودهمبستگی در سری‌های زمانی می‌باشد. در این مطالعه تمام شرایط و آماده سازی داده‌ها از جمله بررسی همگنی، نرمال بودن و مستقل بودن داده‌ها بررسی شد. نتایج آزمون‌ها برای داده‌های فصلی و سالانه دبی نشان داد که آزمون‌های پارامتری تایید کننده نتایج آزمون‌های ناپارامتری می‌باشند (شبیه بودن نتایج آزمون‌های پارامتری و ناپارامتری). نتایج 7 آزمون، روند کاهشی دبی سالانه در همه ایستگاه‌ها در سطح اطمینان 99 درصد نشان می‌دهند و هم چنین در مقیاس فصلی به غیر از فصل تابستان بقیه فصل‌ها روند کاهشی معنی‌دار در سطح 1 درصد را نشان دادند. بیشترین مقدار روند کاهشی در طول سه دهه گذشته در ایستگاه مشیران با مقدار 1/6 متر مکعب بر ثانیه به ازای هر دهة بوده است. در نهایت، نتایج آزمون پتی برای همه ایستگاه‌ها جهش کاهشی را در سطح 5 درصد طی دهه 1370 نشان داد.
مجید کاظم زاده, آرش ملکیان, علی رسول زاده
PDF
مطالعه ساختارهاي ترشيري از پهنه بين گسلهاي مشاءء و طالقان در جنوب البرز مركزي جهت بررسي زمين‌ساخت منطقه طي اوليگوسن - ميوسن مورد استفاده قرار گرفته است. همگرايي اوليگوسن-ميوسن سبب بسته شدن حوضه سازند كرج كه طي ائوسن با گسلش نرمال و فعاليت آتشفشاني توسعه يافت، شده است. اثر اين فعاليت در امتداد گسلهاي اصلي مانند مشاء و طالقان به صورت گسلهاي فرعي، چين خوردگي هاي درون پهنه گسلي، چين هاي فروديواره اي و فراديواره اي و همچنين ساختارهاي سيگموئيدال و S-C بروز كرده كه نشان مي دهند گسلهاي مشاء و طالقان طي اوليگوسن - ميوسن جنبش معكوس با مولفه راستگرد داشته اند. تشكيل گسلهاي ميانبر درون واحدهاي ترشيري در فروديواره گسلهاي مشاء و طالقان مي‌تواند نشان‌دهنده رخداد وارونگي مايل با توجه به مولفه راستگرد در اين دوره باشد. اين مقاله بر اهميت توجه به مسئله وارون‌شدگي در حوضه سازند كرج در مطالعات پيش روي تاكيد مي‌كند.
محسن احتشامي معين آبادي, علي يساقي
PDF
رسوبات ماسه‌اي درياي عمان تحت تاثير ورود انواع ذرات تخريبي از واحدهاي زمين‌شناسي مجاور قرار دارند. جهت شناسايي کاني‌ها و منشأ آنها، 16 نمونه از رسوبات سطحي بستر دريا برداشت گرديد. از ذرات در اندازه ماسه دانه ريز نمونه‌ها، مقاطع نازک و صيقلي تهيه گرديد. بررسي مقاطع توسط ميکروسکوپ پلاريزان و انعکاسي نشان‌دهنده حضور دو گروه کاني‌هاي سبک به ترتيب فراواني شامل کوارتز، فلدسپات و مسکويت و کاني‌هاي سنگين پيروکسن، آمفيبول، بيوتيت، کلريت، زيرکن، گلوکونيت، اپيدوت، تورمالين و مگنتيت در رسوبات مي‌باشد. از ميان کاني‌هاي سبک، کوارتز بيشترين فراواني را داشته و ادخال مينرال‌هاي مختلف در اين کاني، منشأ پلي ژنيک آن را نشان مي‌دهد. منشأ عمده کاني‌هاي سبک رسوبات، توده‌هاي آذرين دروني خصوصاً گرانيت‌هاي نواحي فنوج و ايرانشهر مي‌باشند. کاني‌هاي سنگين سيليکاته غالبا از سنگهاي آذرين نظير گرانيت‌ها، پگماتيت‌ها و رگه‌هاي هيدروترمال و واحدهاي دگرگوني منطقه از جمله شيست‌ سبز و آمفيبوليت-هاي واقع در افيوليت ملانژهاي منطقه مکران منشأ گرفته‌اند. کاني مگنتيت عمدتاً از افيوليت ملانژهايي نظير واحد قلامان در غرب منطقه و فليش‌هاي به سن ائوسن در شرق منطقه آزاد شده‌اند.
مريم سليماني, حميدرضا پاکزاد, مهرداد پسندي, محمد علي مكي زاده, موسي نقره ئيان
PDF
ضخامت نهشته هاي سازند گورپي در برش شمال منطقه لنده 221 متراست. مطالعه فرامينيفر هاي پلانکتون اين سازند منجر به شناسايي 12 جنس و 52 گونه گرديد، که حاصل آن تشخيص و معرفي 9 زون زيستي مي باشد، زون زيستي 1Dicarinella concavata Zone، زون زيستي 2Dicarinella asymetrica Zone، زون زيستي 3Globotruncanita elevata Zone، زون زيستي 4Globotruncana ventricosa Zone، زون زيستي 5Radotruncana calcarata Zone، زون زيستي 6Globotruncanella havanensis Zone، زون زيستي 7Globotruncana aegyptiaca Zone، زون زيستي 8 Gansserina gansseri Zone و زون زيستي 9Contusotruncana contusa Racemiguembelina fructicosa Zone. بر اين اساس سن سازند گورپي در برش شمال منطقه لنده سانتونين تا مائستريشين مياني مي باشد. ضخامت نهشته هاي سازند گورپي در برش گچ بلند 6 متر است که بر اساس مطالعه فرامينيفر هاي پلانکتون اين سازند تعداد 9 جنس و 11 گونه شناسايي گرديد که منجر به معرفي زون زيستي Gansserina gansseri Zone شد. بر اين اساس سن اين برش بخش بالايي کامپانين پسين تا بخش زيرين مائستريشين پيشين در نظر گرفته شده است. بيوزون هاي ارائه شده قابل تطابق با بيوزون هاي استاندارد معرفي شده براي حوضه تتيس مي باشد.
مريم شكري خياداني, حسين وزيري مقدم, علي صيرفيان, علي رحماني
PDF

مقالات

ضخامت نهشته هاي سازند گورپي در برش شمال منطقه لنده 221 متراست. مطالعه فرامينيفر هاي پلانکتون اين سازند منجر به شناسايي 12 جنس و 52 گونه گرديد، که حاصل آن تشخيص و معرفي 9 زون زيستي مي باشد، زون زيستي 1Dicarinella concavata Zone ، زون زيستي 2Dicarinella asymetrica Zone ، زون زيستي 3Globotruncanita elevata Zone ، زون زيستي 4Globotruncana ventricoza Zone ، زون زيستي 5Radotruncana calcarata Zone، زون زيستي 6Globotruncanella havanensis Zone ، زون زيستي 7Globotruncana aegyptiaca Zone ، زون زيستي 8 Gansserina gansseri Zoneو زون زيستي 9Contusotruncana contuse Racemiguembelina fructicosa Zone . بر اين اساس سن سازند گورپي در برش شمال منطقه لنده سانتونين تا مائستريشين مياني مي باشد. ضخامت نهشته هاي سازند گورپي در برش گچ بلند 6 متر است که بر اساس مطالعه فرامينيفر هاي پلانکتون اين سازند تعداد 9 جنس و 11 گونه شناسايي گرديد که منجر به معرفي زون زيستي Gansserina gansseri Zone شد. بر اين اساس سن اين برش بخش بالايي کامپانين پسين تا بخش زيرين مائستريشين پيشين در نظر گرفته شده است. بيوزون هاي ارائه شده قابل تطابق با بيوزون هاي استاندارد معرفي شده براي حوضه تتيس مي باشد.
مریم شکری خیادانی
جهت بررسی روند تغییرات هیدرولوژیکی که مشترک با تغییر اقلیم در یک منطقه می‌باشد، می توان بوسیله تحلیل زمانی روند دبی که کمک به درک بهتر از این تغییرات می‌کند، دست یافت. بنابراین توجه به پدیده تغییر اقلیم و اثرات آن بر روی پارامترهای هیدرولوژیک منطقه اهمیت زیادی دارد. در این تحقیق از رویکرد آزمون‌های ناپارامتری (من-کندال، کندال تائو، همبستگی اسپیرمن، تخمین‌گر سن و آزمون پتی) و آزمون-های پارامتری ( همبستگی پیرسون، شیب خط رگرسیون) برای تحلیل روند سری‌های فصلی و سالانه در 7 ایستگاه هیدرومتری استان اردبیل طی دوره 1360 تا 1390 استفاده شد. شرایط استفاده از روش‌های ناپارامتری نرمال بودن سری‌ها و نداشتن خودهمبستگی در سری‌های زمانی می‌باشد. در این مطالعه تمام شرایط و آماده سازی داده‌ها از جمله بررسی همگنی، نرمال بودن و مستقل بودن داده‌ها بررسی شد. نتایج آزمون‌ها برای داده‌های فصلی و سالانه دبی نشان داد که آزمون‌های پارامتری تایید کننده نتایج آزمون‌های ناپارامتری می‌باشند(شبیه بودن نتایج آزمون‌های پارامتری و ناپارامتری). نتایج 8 آزمون، روند کاهشی دبی سالانه در همه ایستگاه‌ها در سطح اطمینان 99 درصد نشان می‌دهند و همچنین در مقیاس رفصلی به غیر از فصل تابستان بقیه فصل‌ها روند کاهشی معنی دار در سطح 1 درصد را نشان دادند. بیشترین مقدار روند کاهشی در طول سه دهه گذشته در ایستگاه مشیران با مقدار 1/6 متر معکب بر ثانیه به ازای هر دهه بوده است. در نهایت، نتایج آزمون پتی برای همه ایستگاه‌ها جهش کاهشی را در سطح 5 درصد طی دهه 1370 نشان داد.جهت بررسی روند تغییرات هیدرولوژیکی که مشترک با تغییر اقلیم در یک منطقه می‌باشد، می توان بوسیله تحلیل زمانی روند دبی که کمک به درک بهتر از این تغییرات می‌کند، دست یافت. بنابراین توجه به پدیده تغییر اقلیم و اثرات آن بر روی پارامترهای هیدرولوژیک منطقه اهمیت زیادی دارد. در این تحقیق از رویکرد آزمون‌های ناپارامتری (من-کندال، کندال تائو، همبستگی اسپیرمن، تخمین‌گر سن و آزمون پتی) و آزمون-های پارامتری ( همبستگی پیرسون، شیب خط رگرسیون) برای تحلیل روند سری‌های فصلی و سالانه در 7 ایستگاه هیدرومتری استان اردبیل طی دوره 1360 تا 1390 استفاده شد. شرایط استفاده از روش‌های ناپارامتری نرمال بودن سری‌ها و نداشتن خودهمبستگی در سری‌های زمانی می‌باشد. در این مطالعه تمام شرایط و آماده سازی داده‌ها از جمله بررسی همگنی، نرمال بودن و مستقل بودن داده‌ها بررسی شد. نتایج آزمون‌ها برای داده‌های فصلی و سالانه دبی نشان داد که آزمون‌های پارامتری تایید کننده نتایج آزمون‌های ناپارامتری می‌باشند(شبیه بودن نتایج آزمون‌های پارامتری و ناپارامتری). نتایج 8 آزمون، روند کاهشی دبی سالانه در همه ایستگاه‌ها در سطح اطمینان 99 درصد نشان می‌دهند و همچنین در مقیاس فصلی به غیر از فصل تابستان بقیه فصل‌ها روند کاهشی معنی دار در سطح 1 درصد را نشان دادند. بیشترین مقدار روند کاهشی در طول سه دهه گذشته در ایستگاه مشیران با مقدار 1/6 متر معکب بر ثانیه به ازای هر دهه بوده است. در نهایت، نتایج آزمون پتی برای همه ایستگاه‌ها جهش کاهشی را در سطح 5 درصد طی دهه 1370 نشان داد.
آرش ملکیان, مجید کاظم زاده
لندفرم های ساحلی به دلیل قرار گیری در محل تلاقی محیط های دریا و خشکی، اشکال تراکمی و کاوشی بسیار متنوعی را در دوره های زمانی کوتاه مدت تجربه می کنند. منطقه مورد مطالعه در این پژوهش، خطوط ساحلی بخش جنوب شرقی دریای خزر در قاعده دلتای رودخانه ای گرگان رود می باشد. هدف از این تحقیق مشخص نمودن سهم فرایندهای دریا و خشکی در میزان و نحوه تغییرات خط ساحلی است. ابزار و داده های اصلی این پژوهش از داده های دبی و رسوب ایستگاههای سد وشمگیر و گلستان، باد و نوسانات تراز آب به همراه نقشه های توپوگرافی و تصاویر ماهواره ای چند زمانه تشکیل شده است. روش کار مبتنی بر استفاده از برش های طولی و عرضی در دو بازه مجزا، برای ثبت میزان تغییرات خط ساحلی بوده که با رویهم اندازی تصاویر موجود در نرم افزارهای سیستم اطلاعات جغرافیایی و استخراج خطوط ساحلی تاریخی، دلایل فرسایش و رسوبگذاری در قاعده دلتای گرگانرود طی دوره زمانی 2013-1975، بررسی و مشارکت عوامل موثر بر تغییر خط ساحلی در هر یک از بازه های شمالی و جنوبی بررسی شد. نتايج نشان مي دهد که در کنار ایفای نقش تدارک رسوب از سوی رودخانه گرگانرود به عنوان عامل اصلی تاثیرگذار بر حجم زیاد تغییرات خط ساحلی قاعده دلتا، می توان سهمی قابل توجه برای نوسان تراز آب دریا، امواج و جریان های دریایی در ایجاد تغییرات قائل شد
قاسم لرستانی