دوره 8، شماره3، پاییز 96

فهرست مطالب

مقالات

توپوگرافی شهر تهران، تراکم و ارتفاع ساختمان­ها، میزان ترافیک، عرض و جهت معابر به همراه شرایط جوی و اقلیمی نقش اساسی را در تراکم آلاینده­ها ایفا می­کنند. یکی از پارامترهای جوی که در پراکندگی آلاینده‌های هوا در سطح شهر تهران نقش تعیین کننده­ای دارد، باد است. در این پژوهش با استفاده از روش­های توصیفي-تحلیلي و مقایسه­ای با بکارگیری تكنیک شبیه‌سازی با استفاده از نرم افزار  ENVI-met به بررسي و تحلیل رفتار باد پرداخته است. روش گردآوری اطلاعات از طریق مطالعات کتابخانه­ای و میداني صورت گرفته است. نتایج نشان می­دهد که در خیابان­هایی که جهت شمالی-جنوبی (موازی جهت باد غالب) دارد، اکثراً کانالیزاسیون خیابان­ها باعث افزایش سرعت باد شده و این امر باعث خروج آلاینده­ها از این خیابان­ها می­شود. در خیابان­هایی که عمود بر جهت جریان باد  غالب (خیابان‌های شرقی-غربی) است، اثر ارتفاع و نحوه هم­جواری ساختمان­ها نسبت به یکدیگر، ضمن تغییر جهت و سرعت باد، سبب انباشته شدن آلاینده­های منتشر شده در خیابان می­گردد. و هم­چنین خیابان­های شمالی- جنوبی به خصوص خیابان سی و پنج متری بعثت بیشترین سرعت باد را به خود اختصاص داده است. که یکی از مهم­ترین دلایل افزایش سرعت باد در این خیابان را می‌توان به کانالیزه شدن باد در داخل آن و عرض بیشتر خیابان دانست. سرعت بالای باد در این خیابان باعث شده تا رابطه معکوسی با میزان منواکسید کربن منتشر شده برقرار کند. به­طوری که کمترین میزان منواکسیدکربن در این خیابان مشاهده شد.

 

َشقایق دلفان اذری, محمد سلیقه, مهری اکبری
PDF
1-14
بافت‌های فرسوده شهری بر اثر گذشت زمان و تغییر در الگوهای فضایی ساخت‌وساز، دارای مشکلات زیادی از لحاظ شرایط کالبدی، اقتصادی و اجتماعی برای زندگی ساکنان آن­ها شده‌اند. بر این اساس راهبرد بهینه بهسازی و نوسازی این بافت‌ها دارای اهمیت زیادی در برنامه‌ریزی و مدیریت شهری می‌باشد. هدف این پژوهش بررسی رضایتمندی ساکنان محلات اسدی و صفا منطقه 13 تهران از کیفیت محیط شهری پس از فرآیند نوسازی می‌باشد. روش پژوهش به صورت توصیفی– تحلیلی و روش گردآوری داده­ها، پیمایشی می‌باشد. جامعه آماری در این پژوهش ساکنان محلات اسدی و صفا می‌باشند که با استفاده از فرمول کوکران 320 نفر نمونه انتخاب و پرسش‌نامه بین آن‌ها توزیع شده است. داده­ها در نرم‌افزار SPSS با استفاده از آزمون­های T تک نمونه‌ای، کندال و همبستگی پیرسون تحلیل شده است. نتایج پژوهش نشان می‏دهد که شهروندان از میان شاخص‏های مورد بررسی نسبت به شاخص‌های زیبایی‌شناسی، کالبدی و امنیت ابراز نارضایتی کرده‌اند. بالاترین سطح رضایتمندی ساکنان به بعد دسترسی و پایین‌ترین سطح رضایتمندی به بعد کالبدی تعلق دارد. نتایج به دست آمده از همبستگی پیرسون گویای این حقیقت می‌باشد که بین ویژگی‌های فردی ساکنین و رضایتمندی آن‌ها از شاخص‌های کیفیت محیط رابطه‌ای وجود ندارد.
حسین حاتمی نژاد, اکبر حمیدی, لیلا محمدی کاظم آبادی
PDF
15-27

تاثیر دمای سطح آب دریا (SST) بر مقدار بارش محدود به ساحل نبوده و نواحی دور از دریا را نیز تحت­تاثیر قرار می­دهد. تشخیص همبستگی بین SST و بارش نقش موثری در پیش­بینی خشکسالی و ترسالی مناطقی که تحت­تاثیر نوسانات دمای آب قرار می­گیرند خواهد داشت. در پژوهش حاضر به منظور شناخت بهتر از شرایط بارشی، ارتباط نوسان ماهانه SST مدیترانه با بارش شمال­غرب ایران بررسی می­گردد. پس از مشخص کردن دوره­های سرد و گرم دمای ماهانه سطح آب دریای مدیترانه نسبت به دمای میانگین آن در دوره آماری (2014-1982)، میزان همبستگی بین SST و بارش در سطح منطقه محاسبه گردید. نتایج نشان داد تاثیر SST بر نوسان بارش منطقه از نظر زمانی و مکانی متفاوت است و بارش ماه­های مارس، اوریل و می بیشترین همبستگی (در سطح اطمینان 95 و 99 درصد) را با دمای آب دارد. گرم بودن SST در تمام سطح دریای مدیترانه در ماه سپتامبر با کاهش بارش در ماه نوامبر و سرد بودن SST غرب دریا در ماه­ نوامبر و دسامبر با کاهش بارش این دو ماه همبستگی نشان داد. بین سرد بودن SST غرب دریا در فوریه و کاهش بارش ماه آوریل، هم­چنین سرد بودن SST شرق دریا در ماه مارس و کاهش بارش ماه مارس و ماه می ارتباط معنی­داری وجود دارد. هم­چنین ارتباط معنی­داری (در سطح اطمینان 95 تا 99 درصد) بین گرم بودن SST تمام دریا و افزایش بارش ماه آوریل در منطقه شمال­غرب مشاهده شد. بطور کلی نتایج این تحقیق نشان داد هرچند براساس رابطه همبستگی بین SST و بارش، شناخت کلی از شرایط بارش امکان­پذیر می­باشد، معذالک بررسی شرایط سینوپتیک-ترمودینامیکی جو چگونگی این ارتباط را توجیه خواهد کرد.

میترا امینی, غلامرضا براتی, علیرضا شکیبا, محمد مرادی, مصطفی کرمپور
PDF
28-41

پیش‌بینی دقیق بارش باران به خصوص در مناطق خشک ‌و نیمه خشک، نقش مهمی را در مدیریت موثر منابع آب بازی می‌کند. حصول روش‌های مناسب و دقیق در پیش‌بینی بارندگی یکی از مسائل چالش‌ انگیز امروزی، در مدیریت منابع آب و مخاطرات اقلیمی است. اگرچه تحقیقات گسترده‌ای در زمینه کاربرد مدل‌های هوش محاسباتی به منظور پیش‌بینی‌های اقلیمی صورت گرفته است، اما انتخاب نوع و تعداد متغیرهای ورودی به هرکدام از این مدل‌ها همواره مدل­سازان را با مسائلی روبرو کرده است. هدف از این تحقیق، بررسی تأثیر پیش پردازش داده‌ها در انتخاب بهترین ترکیب ورودی از متغیرهای تأثیرگذار بر فرآیند بارش با استفاده از آزمون گاما برای پیش‌بینی بارش ماهانه با دو مدل رگرسیون بردار پشتیبان و برنامه­ریزی بیان ژن می‌باشد.‌ برای این منظور، از روش‌های آزمون گاما و آنالیز همبستگی برای پیش‌پردازش ورودی‌ مدل‌های مورد استفاده در این تحقیق تحت یک مطالعه موردی با استفاده از داده‌های اقلیمی ماهانه مربوط به ایستگاه سینوپتیک شیراز در طی سال‌های 1362 تا 1390 استفاده شد. کارآیی این مدل‌ها با استفاده از ضرایب تبیین، ریشه میانگین مربعات خطا و ضریب کارآیی ناش-ساتکلیف ارزیابی گردید. نتایج نشان داد که مدل ترکیبی گاما-رگرسیون بردار پشتیبان، بارندگی ماهانه را بهتر از سایر مدل‌های استفاده شده در این تحقیق پیش‌بینی می‌کند. ولی آزمون گاما نتوانست کارایی مدل برنامه‌ریزی بیان ژن را به اندازه مدل رگرسیون بردار پشتیبان بهبود بخشد. هم­چنین براساس نتایج حاصله، متغیرهای ساعات آفتابی، رطوبت نسبی، بارندگی یک ماه گذشته و دما به ترتیب جزء موثرترین متغیرها در پیش‌بینی بارندگی ماهانه می‌باشند.

مسلم برجی حسن گاویار, علیرضا مقدم نیا, فرزانه ساجدی
PDF
42-61

کلانشهرها تحت­تأثیر عوامل بیرونی و درونی به سوی نواحی پیرامونی خود گسترش می­یابند و در این روند منجر به شکل­گیری اشکال سکونت و فعالیت با ویژگی­های مختص به خود می­شوند که شناخت آن از جمله­ وظایف برنامه­ریزان شهری محسوب می­شود. در این نوشتار به دسته­بندی مفاهیم مرتبط با فرآیندهای فضایی رشد و اشکال سکونتی در مناطق کلانشهری مبادرت شد. تحقیق حاضر از سنخ تحقیقات توصیفی- تحلیلی و از آنجا که در پی کشف و شناسایی متغیرهای مهم و طبقه­بندی آن­ها و در برخی موارد ارتباط الگوها با یکدیگر است با تحقیقات اکتشافی سنخیت پیدا می­کند. نتایج تحقیق نشان می­دهد که در میان مفاهیم مورد بررسی، هاله­های کلانشهری بیش از دیگر اشکال ویژگی تنوع (کاربری زمین، ساختارهای قومی، اجتماعی و اقتصادی) به خود می­گیرند. هم­چنین الگوی سکونتگاهی فراشهر و شهرهای لبه­ای محصول شهرنشینی در کشورهای پیشرفته محسوب می­شوند، ضمن آنکه توجه به سطوح کلان، میانی و خُرد جامعیت بیشتری را به منظور بررسی فرآیند پادشهرنشینی به­ دست می­دهد. در ناحیه پیراشهری نیز غالباً رقابتی حذفی بین شهر و روستا صورت می­گیرد که تداوم چنین روندی به زیان روستا و تخریب اراضی کشاورزی منجر می­شود. در انطباق با وضعیت و شرایط ایران به نظر می­رسد بتوان چنین محیط­هایی را "عرصه‌های نه شهر و نه روستا" نامید. در مجموع توجه به معیارهای کالبدی در بررسی و دسته­بندی فرآیندهای رشد و اشکال سکونتی ناکافی به­نظر می­رسد، زمانی چنین مطالعه­ای کامل­تر می­شود که معیارهای کالبدی با معیارهای کارکردی، به­ویژه جریان­های روستایی ـ شهری و تبلور آن در پیوندهای روستایی­ـ شهری تکمیل شود.

کلانشهرها تحت­تأثیر عوامل بیرونی و درونی به سوی نواحی پیرامونی خود گسترش می­یابند و در این روند منجر به شکل­گیری اشکال سکونت و فعالیت با ویژگی­های مختص به خود می­شوند که شناخت آن از جمله­ وظایف برنامه­ریزان شهری محسوب می­شود. در این نوشتار به دسته­بندی مفاهیم مرتبط با فرآیندهای فضایی رشد و اشکال سکونتی در مناطق کلانشهری مبادرت شد. تحقیق حاضر از سنخ تحقیقات توصیفی- تحلیلی و از آنجا که در پی کشف و شناسایی متغیرهای مهم و طبقه­بندی آن­ها و در برخی موارد ارتباط الگوها با یکدیگر است با تحقیقات اکتشافی سنخیت پیدا می­کند. نتایج تحقیق نشان می­دهد که در میان مفاهیم مورد بررسی، هاله­های کلانشهری بیش از دیگر اشکال ویژگی تنوع (کاربری زمین، ساختارهای قومی، اجتماعی و اقتصادی) به خود می­گیرند. هم­چنین الگوی سکونتگاهی فراشهر و شهرهای لبه­ای محصول شهرنشینی در کشورهای پیشرفته محسوب می­شوند، ضمن آنکه توجه به سطوح کلان، میانی و خُرد جامعیت بیشتری را به منظور بررسی فرآیند پادشهرنشینی به­ دست می­دهد. در ناحیه پیراشهری نیز غالباً رقابتی حذفی بین شهر و روستا صورت می­گیرد که تداوم چنین روندی به زیان روستا و تخریب اراضی کشاورزی منجر می­شود. در انطباق با وضعیت و شرایط ایران به نظر می­رسد بتوان چنین محیط­هایی را "عرصه‌های نه شهر و نه روستا" نامید. در مجموع توجه به معیارهای کالبدی در بررسی و دسته­بندی فرآیندهای رشد و اشکال سکونتی ناکافی به­نظر می­رسد، زمانی چنین مطالعه­ای کامل­تر می­شود که معیارهای کالبدی با معیارهای کارکردی، به­ویژه جریان­های روستایی ـ شهری و تبلور آن در پیوندهای روستایی­ـ شهری تکمیل شود.

محمدکاظم شمس پویا, جمیله توکلی نیا, مظفر صرافی, زهره فنی
PDF
62-83

کانسار مس-موليبدن سنج واقع در بخش مرکزي کمان ماگمايي البرز و شمال استان البرز (کرج) قرار دارد. منطقه سنج به طورکلي متشکل از سنگ‌هاي نفوذي مافيک تا حدواسط ترشيري و انواع سنگ‌هاي آذرآواري است. سيل نفوذي سد کرج با ترکيب مونزوگابرو، مونزوديوريت و ديوريت به سن ائوسن بالايي در سنگ‌هاي آذرآواري سازند کرج نفوذ کرده و در مجاورت آن کاني‌سازي استوک‌ورک-انتشاري عناصر مس و موليبدن (±نقره و طلا)، رخداده است. کانه‌‌هاي سولفيدي (کالکوپيريت، بورنيت، موليبدنيت و پيريت)، اکسيدي (مگنتيت و هماتيت) و کربناته (مالاکيت و آزوريت) مهم­ترين پاراژنز کاني‌سازي در منطقه هستند. کاني‌سازي کوارتز-سولفيدي استوک‌ورک به­عنوان غني‌ترين بخش کانسنگ با متوسط عيارهاي 5/2 درصد مس و 2/0 درصد موليبدن همراه با دگرساني پتاسيک-فيليک در ميزبان توف پورفيري قابل مشاهده است. کاني‌سازي انتشاري نيز متشکل از کاني‌هاي پراکنده کالکوپيريت و موليبدنيت با متوسط عيارهاي مس 2/1 درصد و موليبدن 08/0 درصد همراه با دگرساني آرژيليک حدواسط در ميزبان آندزيت توف پورفيري رخداده است. پهنه غني‌سازي برون‌زاد با گسترش کم، متشکل از کانسنگ اکسي-هيدروکسيدي با کاني‌سازي ضعيف مس و کانسنگ سولفيدي غني‌شده (جانشيني) با بيشينه عيار مس 8/2 درصد مشخص مي‌شود. دگرساني‌هاي مگنتيت-بيوتيت (سيليکات پتاسيم)، پتاسيک-فيليک (مجموعه فلدسپار ‌پتاسيک-بيوتيت-سريسيت-کوارتز±پيريت)، آرژيليک حدواسط (مجموعه کائولينيت-ايليت±کوارتز±کلسيت) و پروپيليتيک (مجموعه اپيدوت-کلريت-لامونتيت-کلسيت±پيريت)، دگرساني‌هاي اصلي کانسار سنج هستند. براساس مطالعات زمين‌شيمي دگرساني، بالاترين تمرکز عياري عناصر کانه‌ساز مس و موليبدن در دگرساني‌هاي پتاسيک-فيليک با حضور کاني‌سازي کوارتز-سولفيدي استوک‌ورک صورت گرفته و دگرساني‌هاي آرژيليک حدواسط و پروپيليتيک از عيار کمتري برخوردارند.

ابراهیم طالع فاضل, بهزاد مهرابی, معصومه حیات الغیبی
PDF
84-104

دوپشته‌های منطقه خونیک در 18 کیلومتری جنوب شهرستان قائن و از نظر زمین ساختی در بخش شمالی زمین‌درز سیستان قرار دارد. دوپشته خونیک در اثر عملکرد گسل امتدادلغز خونیک با طول 6 کیلومتر و با سازوکار هندسی N150/73NE و ریک 24NW تشکیل ‌شده است. براساس برداشت‌ها و فراسنج‌های استفاده‌ شده، دوپشته‌های خونیک از سه اسب (Horse) تشکیل ‌شده‌اند که از سمت شمال‌خاور به جنوب‌باختر بر روی یکدیگر رانده ‌شده‌اند (با توجه به جوان شدگی اسب‌ها). تحلیل تنش به‌ دست ‌آمده از برداشت‌های حاصل از گسل‌های موجود در اطراف و روی دوپشته روند شمال‌خاوری- جنوب‌باختری (1σ=N51/13) و چین‌های اطراف دوپشته روند شمال‌خاور- جنوب‌باختری (1σ=N36/1) هم­خوانی خوبی را نشان می‌دهد. با توجه به سطح محوری چین‌ها منطقه می‌توان دریافت که چین‌خوردگی‌های منطقه دارای رانشی به سمت شمال‌خاور هستند که با جهت رانش دوپشته خونیک هم­خوانی دارد (با توجه به پیش­بوم و پس بوم و جهت قرارگیری پشته‌ها). نرخ کوتاه‌شدگی محاسبه ‌شده با استفاده از فرا سنج‌های مورد استفاده، معادل 57 درصد (5/196 متر) بر روی دوپشته‌های خونیک نشان می‌دهد که با مقدار به ‌دست ‌آمده از مدل‌سازی آزمایشگاهی (48 درصد) هم­خوانی خوبی دارد. با توجه به اطلاعات به‌ دست ‌آمده، دوپشته خونیک از مدل break back تبعیت می‌کنند.

رضوانه حمیدی, محمودرضا هیهات, محمدمهدی خطیب
PDF
105-118

اندیس اکتشافی هفت صندوق در  25 کیلومتری شمال غرب تاکستان، در پهنه فلززائی سنوزوئیک طارم سفلی واقع شده است. تزریق نفوذی­های گرانودیوریتی- مونزونیتی به درون مجموعه آتشفشانی- آذرآواری ائوسن سبب ایجاد دگرسانی گرمابی گسترده و کانی زائی مس- سرب و نقره بفرم غالب رگچه­ای شده است. دگرسانی سوپرژن باعث تشکیل کانی­های ثانویه اکسیدی-­هیدروکسیدی (هماتیت،‌ گوتیت)، سولفیدی (کوولیت)، سولفاتی (آنگلزیت) و کربناتی (مالاکیت و آزوریت) در زون کانی­زائی اکسیدان شده است. در این محدوده تحلیل­های ژئوشیمیایی سنگی به روش­های مختلف بر روی نتایج آنالیز ICP-MS ۹۹ نمونه برداشت شده از یک شبکه سیستماتیک انجام گرفت. براساس روش­های غیر ساختاری (ضرایب همبستگی، آنالیز خوشه­ای، آنالیز فاکتوری) ۶ عنصر کانساری و ردیاب Cu، Pb، Ag، Au، Cd و As آنومالی نشان دادند در حالیکه روش­های ساختاری (فرکتالی عیار- مساحت) گویای این واقعیت هستند که 3 عنصر Cu، Pb و Ag از بین عناصر نامبرده دارای آنومالی واقعی بوده و بقیه عناصر به­عنوان آنومالی کاذب در نظر گرفته می­شوند. ماحصل این تحقیق نشانگر توانمندی روش­های فرکتالی در تعیین حد آستانه­ای دقیق و کاهش مساحت آنومالی­ها در مقایسه با روش­های غیر ساختاری می­باشد. طبق تحلیل فرکتالی log-log C-A سه زون دارای آنومالی در محدوده هفت صندوق تعیین شد: زون 1) با آنومالی درجه دو عناصر Cu و Ag، زون 2) با آنومالی درجه دو Cu و زون 3) با آنومالی درجه دو Cu و درجه سه Pb.

زهرا احتشام, کمال سیاه چشم, وارطان سیمونز, بهروز آهین
PDF
119-136

در این پژوهش، زیست چینه نگاری و تعیین عمق دیرینه سازند گورپی در برش تاقدیس سلطان مورد مطالعه قرار گرفته است. ضخامت سازند گورپی در این برش270 متر است و سنگ­شناسی آن به طور عمده شامل سنگ آهک، مارن و سنگ آهک رسی است. مرز زیرین آن با سازند ایلام هم شیب و مرز بالایی آن با سازند امیران ناپیوسته است. در این مطالعه 45 گونه متعلق به 20 جنس از روزن بران شناور و بنتیک تشخیص داده شده است که براساس گسترش چینه­شناسی این روزن بران، 7 زون زیستی معرفی شده است. این زون­ها عبارتند از:

 

 Globotruncana ventricosa Zone,Globotruncanita elevata Zone, Radotruncana calcarata Zone, Globotruncanella havanensis Zone, Contusotruncana contusa Zone, Globotruncana aegyptiaca Zone, Gansserina gansseri Zone

 

با توجه به زون­های زیستی معرفی شده سن سازند گورپی در این برش کامپانین پیشین تا ماستریشتین پسین تعیین شده است. براساس نسبت درصد روزن بران شناور به بنتیک و درصد مورفوتایپ 3 و با استفاده از فرمول

D = e (3.58718+ (0.03534 × %P)) عمق450 تا 600 متر برای بیشتر بخش­های سازند گورپی پیشنهاد می­شود.

قمرناز دارابی, ایرج مغفوری مقدم, عباس صادقی, بیژن یوسفی یگانه
137-152

تخلیه آب‌های زیرزمینی به دریا (SGD)[1] به­عنوان بخشی از چرخه هیدرولوژی که در اثر آن مواد محلول و سایر آلاینده‌ها از محیط‌های خشکی وارد اقیانوس می‌شوند، مورد توجه قرار گرفته است. روش‌های متنوعی به منظور ارزیابی SGD ارائه شده است. روش رادیوایزوتوپ رادون 222 (222Rn) به­عنوان یک ردیاب ژئوشیمیایی طبیعی با هدف انجام مطالعات غیرمستقیم ناحیه‌ای SGD توسعه یافته است. در این تحقیق تلاش شده است تا حجم تخلیه آب زیرزمینی به دریا در نوار شمالی دریای یاتسوشیرو[2] واقع در جنوب کشور ژاپن با روش 222Rn ارزیابی گردد. بدین منظور، با بهره‌گیری از نتایج تحقیقات منتشر شده گذشته توسط نویسندگان بالا، محدوده با پتانسیل بالای SGD معین گردید. سپس، سری زمانی غلظت گاز 222Rn در آب دریا به منظور تحلیل اثر جذر و مد بر تغییرات زمانی تخلیه آب زیرزمینی به دریا ثبت گردید. هم­چنین، تصحیحات لازم بر روی داده‌های سری زمانی اعمال شد تا اثر رودخانه‌های موجود در منطقه حذف گردد و امکان تخمین جریان SGD فراهم شود. در نهایت، نتایج حاصل از بررسی تغییرات مکانی غلظت گاز 222Rn در نوار ساحلی مورد مطالعه با داده‌های سری‌های زمانی 222Rn در منطقه مذکور تلفیق گردید. نتایج به دست آمده نشان داد که حجم SGD در محدوده مورد مطالعه حدود 65/10 متر مکعب در ثانیه می‌باشد.


[1]-Submarine Groundwater Discharge

[2]-Yatsushiro Sea

یاسر نیک پیمان, Heejun Yang, Takahiro Hosono, Masahiko Ono, Jun Shimada, Kiyoshi Takikawa
PDF
153-165